Antysłowo roku 2015

Ja to jednak mam nosa. Kiedy w sierpniu 2012 roku w ramach cyklu "Przetłumaczyć nieprzetłumaczalne" zainteresowałam się problematycznym niemieckim słówkiem "Gutmensch", nie sądziłam, że dwa i pół roku później jury złożone z niemieckich językoznawców, dziennikarzy i przedstawicieli mediów ogłosi naszego "dobrego człowieka" antysłowem roku (Unwort des Jahres). Słowo to jest w obiegu od dawna i od dawna jest, jak widać, przyczyną bezsennych nocy niektórych tłumaczy. Dopiero w ubiegłym roku jednak stało się "szczególnie prominentne", jak uznało jury, a to za sprawą problematyki uchodźczej.

O co w tym wszystkim chodzi? Naukowcy chcą uwrażliwić użytkowników języka na pewne zjawiska. Antysłowo roku ma zwrócić uwagę społeczeństwa na niewłaściwe, nierzeczowe lub niehumanitarne sformułowania stosowane w codziennym języku. W ubiegłym roku słowo "Gutmensch" było wielokrotnie nadużywane jako inwektywa osób angażujących się w wolontariant na rzecz uchodźców lub występujących przeciwko atakom na schroniska dla azylantów. Użycie tego słowa w tym kontekście i w takim charakterze stanowi zniesławienie tolerancji i uczynności, i przedstawienie ich jako czegoś naiwnego, głupiego i zacofanego, jako "syndromu pomocnika" i moralnego imperializmu - tak uzasadniali swój wybór jurorzy.

Ale co właściwie oznacza "Gutmensch"? Niuansami znaczeniowymi tego pojęcia zajmowaliśmy się tutaj. W ogromnym skrócie można powiedzieć, że "Gutmensch" to określenie pejoratywne i ironiczne, stosowane w stosunku do osoby, której można przypisać zachowanie szczególnie moralizatorskie lub naiwnie dobroduszne. "Gutmensch" ma dobre chęci, szczytne cele i pragnie zmieniać świat. Jego poczynania są jednak postrzegane jako wątpliwe, błędne lub jednostronne i naiwne. "Gutmensch" wykazuje tendencyjnie przesadną "polityczną poprawność", ale jego dobrym chęciom towarzyszy często ignorancja. "Gutmensch" swoje wie i ma niezachwiany światopogląd i zawsze bierze stronę słabszego.

Znalezienie polskiego ekwiwalentu językowego dla tego pojęcia nie jest łatwe, łamaliśmy sobie wspólnie nad tym głowę, padło wiele propozycji. Do jakich wniosków doszliśmy, można przeczytaj tutaj.

Niemieckie jury wybrało zwycięskie pojęcie spośród kilkuset nadesłanych propozycji. Wśród faworytów znalazły się słowa "Hausaufgaben" (czyli praca domowa, tutaj w kontekście kryzysu greckiego) oraz "Verschwulung" (w wolnym tłumaczeniu "spedalenie". Był to kontrowersyjny tytuł książki Akifa Pirinçciego, mający zwracać uwagę na zniewieściałość mężczyzn, ale jednocześnie dyskryminujący homoseksualistów. Książka wywołała skandal i została objęta bojkotem).

W poprzednich latach werdykt jury wyglądał następująco:
- 2014: Lügenpresse (czyli "kłamliwa prasa"), słowo nadużywane przez organizację Pegida,
- 2013: Sozialtourismus ("turystyka socjalna"), czyli wędrówka w ramach Unii celem pobierania świadczeń socjalnych w innym kraju,
- 2012: Opfer-Abo (o tym pisałam tutaj).

W Polsce przyznaje się nagrodę "Srebrne usta". Aż strach pomyśleć, jakie określenia mogą ją zdobyć w tym roku, w obliczu narastającej agresji słownej i językowego cynizmu.

Przetłumaczyć nieprzetłumaczalne (7) - o cyckach Marty

Zanim wyłuszczę, w czym rzecz z tymi cyckami, podsumuję ostatni odcinek, ten z "człowiekiem z tłem". W zasadzie niewiele jest co sumować, bowiem czy to ze względu na trudność hasła, czy też Wasze znikome zainteresowanie lingwistycznym łamaniem głowy, zgłoszeń było niewiele. Tuszę, iż przyczyna nikłego odzewu tkwi w tym pierwszym i pełna optymizmu i wiary w Waszą wenę zaprononuję Wam dziś nową zagadkę, nieco bardziej frywolną i z przymrużeniem oka. Ale najpierw o znienawidzonych emigrantach.

Szukaliśmy eufemistycznego określenia dla cudzoziemca, elementu napływowego, tudzież emigranta właśnie. Dokładne wyjaśnienie problematyki znajdziecie tutaj. 

Mensch mit Migrationshintergrund (niem.)

facet z imigracyjnym zapleczem

człowiek z zagranicy

obieżyświat

nietutejszy

zagranicznik

Niemiec inaczej

emigrant

Sami widzicie, że tym razem posucha, a zaproponowane: obieżyświat, nietutejszy czy zagranicznik wręcz mijają się z konotacją, choć proponującej dziękuję za dobre chęci:-)

Dorzucam jeszcze swoje, choć daleko mi do pełnego zadowolenia:

osoba obcego pochodzenia

obywatel z obcymi korzeniami

Dobra, a teraz do cycków. Czytam dziś sobie świetny, notabene, kryminał, i natykam się na coś takiego:

- Selmo, sprawdź, co się stało z cyckami Marty Cederlund - rzucił Forsberg.

  Oczy Selmy zrobiły się wielkie jak spodki. Forsberg nie mógł powstrzymać uśmiechu.

- Marta miała przecież trzy mopsy. Chcę wiedzieć, gdzie teraz są.

Hę?... Zaraz wszystko będzie jasne. Opisany dialog to klasyczny pat translatorski, wynikający z dwuznaczności słowa "Möpse" w języku niemieckim: Möpse to oczywiście mopsiki, ale potocznie również cycki. I tak się zastanawiam, jak biedny tłumacz ma wybrnąć sensownie i zabawnie z tej sytuacji... Ech, jak ja kocham ten zawód!...

Möpse (niem.) - mopsy - cycki

Oczywiste jest, że dziś nie chodzi o tłumaczenie pojęcia, tylko o propozycje takiej adaptacji dialogu, by uniknąć przypisu. Ludzie z fantazją, potrzebuję Was! 

Przetłumaczyć nieprzetłumaczalne (6) - o tle migracyjnym

Pamiętam, pamiętam! Dawno nie było nowych zagadek lingwistycznych, jestem Wam winna podsumowanie "piwnych zwłok", więc nie strzępiąc języka po próżnicy, jedziemy:

Szukaliśmy najlepszego tłumaczenia dla genialnego słowa "Bierleiche". Poniżej zamieszczam Wasze propozycje:

Bierleiche (niem.)

denat piwny (nie winny)

opój piwny

pijany w trupa

piwne zejście

piwotrup (trup piwny)

piwozgon

piwzombie

sztywny

zezwłok

zezwłok piwny

zgon

zmęczony pan

zwłoki

oraz dwa wyrażenia:

"zaliczył zgona"

"przepił ten koleś"

Chyba najbardziej się śmiałam przy "zmęczonym panu", zaś "denat piwny (nie winny)" zawiera finezyjną i krotochwilną grę słów, podoba mi się!

Moja dzisiejsza propozycja jest trochę poważniejsza, by nie powiedzieć, wskakująca w ramy (a może nawet je detonująca) politycznej poprawności. Ostatnio czytam pewien znakomity kryminał, traktujący o prywatnym detektywie nazwiskiem Kayankaya, który z sarkazmem i wielkim dystansem do rzeczywistości charakteryzuje trafnie pewnego cudzoziemca, wyrażając się o nim oględnie "Mensch mit Migrationshintergrund" (dosł. człowiek z tłem migracyjnym). 

Wyrażenie to jest dość rozpowszechnione, w szczególności w źródłach oficjalnych, bowiem żaden z polityków, a już nie daj Boże urzędników, nie może i nie chce popełnić niesłychanego faux pas i nazwać cudzoziemca cudzoziemcem. Wszak już nawet w dziecięcych klasykach likwiduje się dyskryminujące słowa "Murzyn" i "Cygan" (chodzi m. in. o książeczki dla dzieci Ottfrieda Preußlera oraz Pippi Langstrumpf). 

Przyznacie, że "człowiek z tłem" brzmi dość śmiesznie, czekam zatem na Wasze typy. Jak nazwać to, czego nazywać dosłownie nie wypada? 

Szukamy tłumaczenia dla wyrażenia:

Mensch mit Migrationshintergrund (niem.)

(wyjaśnienie dla niewładających niemieckim: Mensch - człowiek, mit - z, Hintergrund - tło, Migration - wiadomo)

Propozycje podawajcie w komentarzach pod tym postem. Do dzieła!

Przetłumaczyć nieprzetłumaczalne (5) - o piwnych zwłokach

Zapraszam na kolejną odsłonę cyklu "Przetłumaczyć nieprzetłumaczalne". Przypominam, że szukamy adekwatnych odpowiedników słów trudnych, nieistniejących w języku polskim, nastręczających sporo problemów tłumaczom i uczącym się. Chodzi o odnalezienie istniejącego słowa polskiego, najlepiej oddającego sens omawianego pojęcia lub frazy, albo wymyślenie nowego - im bardziej kreatywnie, tym lepiej (a czasem im zabawniej, tym lepiej). 

Dotychczas radziliście sobie całkiem dobrze, choć ostatnie słówko, Gutmensch, przysporzyło sporo trudności. 

Oto podsumowanie Waszych propozycji:

Gutmensch (niem.)

dobrochciej

pan przedobrzynek

przedobrzacz

pouczacz

wszystkonaprawiacz

męczydobrota

piekłomurowanka (od murowania piekła dobrymi chęciami)

wujek Dobra Rada

dobrodziej

dobrodziejnik

dobroczyńca

przesadnik

łopatolog

swój chłop

pożyteczny idiota

leming

durnodobrota

życzliwy

hipokryta

Przyznacie, że propozycje są znakomite. Złożone zusamen do kupy idealnie oddają znaczenie "Gutmenscha", ale gdybyśmy musieli ograniczyć się do jednego (czyli sytuacji, w jakiej z reguły znajduje się tłumacz), byłoby trudno. 

A to kolejne pojęcie, adekwatnie do trwającego święta piwa, czyli Oktoberfest (tego słowa używają wyłącznie obcy, Monachijczyk mówi Wiesn):

Bierleiche (niem.)

Foto: DAPD

Pochodzi od dwóch słów: Bier (piwo) i Leiche (zwłoki). Słownik Ponsa nie podaje ekwiwalentu językowego w polskim, a jedynie tłumaczy znaczenie: osoba pijana do nieprzytomności. 

Powiecie, że to łatwe - piwne zwłoki. Można od biedy się zgodzić, ale jednak to kalka. Znacie ciekawe słówka, oddające znaczenie "Bierleiche"? A może chcecie się zabawić w utworzenie własnego? Zapraszam do zabawy! Propozycje podawajcie w komentarzach.

Przetłumaczyć nieprzetłumaczalne (4) - porozmawiajmy o dobrych ludziach

Dziś kolejna odsłona cyklu "Przetłumaczyć nieprzetłumaczalne" i kolejne wyzwanie. Najpierw jednak podsumujmy ostatnie hasło. Było nim niemieckie śliczne słówko "Spätabnabler". Zainteresowanych wyjaśnieniem odsyłam tutaj, a poniżej umieszczam Wasze propozycje, pośród krórych znowu znalazłam parę naprawdę błyskotliwych.

Spätabnabler (niem.)

maminsynek (mamincórka)

pępowiniak

hubal (od pasożytniczego grzyba)

nieodstawiony na czas

basement hobbit (to już angielska wersja z przymrużeniem oka)

gniazdownik

Jak Wam się podobają zaproponowane słowa? Ja wymiękam... Nieodstawiony podoba mi się chyba najbardziej:-)

Kolejne słówko jest nieco inne, wydaje się na pierwszy rzut oka proste i banalne, ale ostatnio musiałam je przetłumaczyć na polski i okazało się, że wcale nie jest łatwo. Spróbujcie sami wymyśleć dobry ekwiwalent, ja zaś postaram się jak najlepiej wytłumaczyć, o co chodzi, bo jednym zdaniem też się nie da. 

Na stole sekcyjnym mamy to:

Gutmensch

Dla kompletnie nieznających niemieckiego krótko: gut - wiadomo, dobry, Mensch - człowiek. Ale "Gutmensch" to nie jest polski "dobry człowiek". W tym słowie kryje się znacznie więcej podtekstu, jadu, ironicznej diagnozy. 

"Gutmensch" to określenie pejoratywne i ironiczne, stosowane w stosunku do osoby, której można przypisać zachowanie szczególnie moralizatorskie lub naiwnie dobroduszne. "Gutmensch" ma dobre chęci, ma szczytne cele i pragnie zmienić świat. Jego poczynania są jednak postrzegane jako wątpliwe, błędne lub jednostronne i naiwne. "Gutmensch" wykazuje tendencyjnie przesadną "polityczną poprawność", ale jego dobrym chęciom towarzyszy często ignorancja. "Gutmensch" swoje wie i ma niezachwiany światopogląd i zawsze bierze stronę słabszego. 

Od razu mówię, że nie zadowolę się "świętoszkiem" czy "bigotem". "Gutmensch" ma jeszcze inny,współcześniejszy wymiar. I jak? Macie już coś na końcu języka?... Czekam na Wasze propozycje.

Przetłumaczyć nieprzetłumaczalne (3)

Nie myślcie sobie, że cykl "Przetłumaczyć nieprzetłumaczalne" zdechł... o nie. Ostatnie wyzwanie okazało się jednak dosyć trudne, wpłynęło wprawdzie kilka propozycji, ale tym razem nie znaleźliśmy chyba jednak idealnego ekwiwalentu językowego. Przypomnę, że szukaliśmy tłumaczenia dla słowa "Zickenalarm". Zainteresowanych znaczeniem odsyłam tutaj, a poniżej zamieszczam Wasze propozycje:

Zickenalarm (niem.)

cisza przed burzą

jazgotają jak przekupki przed burzą

babskie jazgotanie

kudłoszarp

jazgotka

siksochryja

paniusio-zwada

babeczko-spięcie

dziewczoscysja

foch-alarm

bździągwodraka

bździągwizna

panie w bojowym (wojennym) stanie

Przyznacie, że było trudno, mimo to wykazaliście się dobrym czujem, wyczuciem językowym i tłumacz w sytuacji podbramkowej być może pójdzie jednym z podanych tropów i znajdzie jakieś zgrabne, dowcipne i inteligentne wyjście.

Dziś dalszy ciąg zabawy i kolejne przepiękne słówko, które znalazłam w jednym z felietonów w magazynie Süddeutsche Zeitung. Chodzi o:

Spätabnabler

Już wyjaśniam, co to znaczy. Czasownik "abnabeln" jest sam w sobie niewinny i oznacza "odcięcie pępowiny". W połączeniu z przysłówkiem "spät" (późno) znaczy późne dokonanie tej czynności, czyli późne odcięcie pępowiny. Ale już utworzony od tego rzeczownik, czyli Spätabnabler jest słowem wrednym, złośliwym i stanowi przeszkodę absolutnie nie do pokonania dla biednego tłumacza. No bo jak jednym słowem nazwać to, co autor tej złośliwostki miał na myśli? Jak określić osobnika przejrzałego, ale nadal pasożytującego na łonie mamusi, bo mu dobrze, bo mama ugotuje, opierze, sprzątnie i za wszystkie swoje usługi nie weźmie ani grosza? Takiego, który mimo trzydziestki na karku nadal nie jest w stanie przeciąć pępowiny i pójść na swoje?... I tu się zdaję na Waszą inwencję. Propozycje zgłaszajcie w komentarzach. Czekam i jestem niezmiernie ciekawa, co tym razem wymyślicie! Może zainspirujecie się tabliczką hotelu Mama GmbH (dania zimne i gorące, kompleksowe usługi w zakresie sprzątania, doradztwo pedagogiczne i usługi wszelkiego rodzaju. Czynne: 24 h!)

Zdjęcie z fotocomunity.de

Przetłumaczyć nieprzetłumaczalne (2): krypciak + Zickenalarm

Wasz odzew na propozycję wspólnej burzy mózgów nad nieprzetłumaczalnymi słówkami przeszedł moje najśmielsze oczekiwania. Byliście niesamowicie kreatywni i pierwsze hasło wzbogaciło się o szereg zabawnych, intrygujących, irytujących i złośliwych odpowiedników - i o to chodziło.

W pierwszym odcunku poprosiłam Was o wynalezienie tłumaczenia dła słówka Gruftie.

Oto wyniki:

der Grufti (niem.):

 alien

ciemniak

córa mroku (dla płci żeńskiej)

grobownik dwunożny cywilizowany

krypciak, krypciarz

książę ciemności
mroczek, mroczniak

mroczna dziewica (dla płci żeńskiej)

pan mroku

pseudowamp

syn mroku

trumniarz

ultragot

wampirzec

O zastosowaniu najlepszego słówka w danym kontekście zadecyduje tłumacz, mnie się podoba bardzo krypciak, syn mroku, mroczek (bardzo złośliwe:-), a i grobownik ma w sobie coś.

Następne hasło to:

Zickenalarm

Dla nieznających niemieckiego: Zicke to koza, kózka (także w znaczeniu krnąbrnej dziewczynki). Czyli co, kozi alarm?...

Niezupełnie. Słownik Dudena podaje, że Zickenalarm to sprzeczka między drażliwymi kobietami (dziewczynkami).


A ja dodam, że Zickenalarm to także stan przed sprzeczką. Znacie to? Kłótnia wisi w powietrzu, antagonistki (koniecznie płci żeńskiej) warczą na siebie, gotowe powyrywać sobie kłaki z czerepów, przyczajone do ataku, zaczepne, jadowite. Aż iskrzy. Po prostu Zickenalarm... 

Język niemiecki dysponuje także odpowiednimi słowami pokrewnymi, np. czasownikiem herumzicken, przymiotnikiem zickig, a nawet nowym rzeczownikiem pochodnym: Antizickenspray... Szukamy jednak odpowiednika dla Zickenalarm! Propozycje zgłaszajcie w komentarzach.


Ten spray ma podobno koić nerwy i łagodzić nadciągające burze... Foto: www.sowaswillichauch.de



Przetłumaczyć nieprzetłumaczalne (1) - przyłącz się do kreatywnej zabawy!

Przetłumacz nieprzetłumaczalne 

Czy chcielibyście zabawić się w tłumacza? Nie, nie chodzi mi, żebyście pomogli mi przetłumaczyć instrukcję obsługi odkurzacza z fińskiego... Chciałabym zaprosić do wspólnej zabawy umysły otwarte i kreatywne, by razem stworzyć ekskluzywny słownik słów z gatunku nieprzetłumaczalnych (któż z nas nie męczył się choć raz z wyrażeniem czegoś, co w języku zagranicznym brzmi zgrabnie i jest tak trafne, a po polsku wydawałoby się, że musimy użyć co najmniej pięciu zdań, by oddać kwintesencję tego jednego słowa).

Dziś pierwsze hasło:

Grufti

Słowo "Grufti" pochodzi z niemieckiego i wywodzi się od "die Gruft" (krypta). Nie szukajcie w słownikach, tam znajdziecie tylko Gruftiego w znaczeniu "zgred", ale nie o to tutaj chodzi. Grufti wygląda tak (albo bardzo podobnie):

Źródło: http://fanesmei.jimdo.com/gothic

Jak widać na zdjęciu, wygląd jest dość charakterystyczny. Grufti jest przedstawicielem subkultury gotyckiej, czyli gothem lub gotem. Słowo "Goth" istnieje i w niemieckim, więc gdyby ktoś chciał zaproponować tłumaczenie "got" - to się nie liczy.

Grufti ma wydźwięk lekko ironiczny i pejoratywny. A więc? Co proponujecie? Napiszcie w komentarzach, jak kreatywnie powiedzieć to po polsku.

Dodam, że zamierzam rzucać podobne hasła cyklicznie. Wszystkie propozycje znajdą się w słowniku, a najlepsze być może od czasu do czasu będę nagradzać.